VERHALENBUNDEL Achter het arbeidsconflict

Zeven verhalen uit mijn praktijk, verzameld in een bundel ter gelegenheid van 15 jaar Lilar jurist & mediator. Verhalen over arbeidsrelaties die onder druk kwamen te staan, over werkgevers en werknemers die ieder vanuit hun eigen perspectief naar dezelfde situatie keken en vooral over de vraag die in mijn werk steeds opnieuw terugkomt: wat speelt hier eigenlijk echt? 

Vijftien jaar geleden schreef ik in juni 2011 Lilar jurist & mediator in bij de Kamer van Koophandel, zonder natuurlijk precies te weten hoeveel verschillende ondernemers, werkgevers, werknemers en organisaties ik in de jaren daarna aan mijn tafel zou krijgen en hoeveel bijzondere verhalen zich achter ogenschijnlijk juridische vragen zouden blijken te verschuilen.

In die vijftien jaar ging het over overeenkomsten en ontslag, over ziekte en re-integratie, over samenwerkingen die ooit vol vertrouwen begonnen maar gaandeweg ingewikkelder werden en over verwachtingen waarvan beide partijen lange tijd dachten dat ze volstrekt duidelijk waren, totdat bleek dat werkgever en werknemer daar ieder een heel ander beeld bij hadden.

Op papier waren het vaak juridische vraagstukken, maar aan tafel bleek er bijna altijd veel meer te spelen.

Wat speelt hier eigenlijk echt?

Dat is misschien wel de vraag die ik mezelf in mijn werk het vaakst stel, omdat tegen de tijd dat een arbeidsconflict een juridisch dossier is geworden, er meestal al een hele geschiedenis aan vooraf is gegaan die zich maar moeilijk laat vangen in brieven, gespreksverslagen, e-mails en formele standpunten.

Een werknemer kan zich al maanden niet gehoord voelen, terwijl een werkgever juist het idee heeft alles te hebben geprobeerd om duidelijkheid te creëren. Een leidinggevende kan ervan overtuigd zijn dat bepaalde verwachtingen meerdere keren zijn uitgesproken, terwijl een medewerker zich oprecht afvraagt wanneer die afspraken dan precies zijn gemaakt. Soms spelen er persoonlijke omstandigheden waarvan de andere partij nauwelijks iets weet en soms blijkt een discussie die inmiddels volledig over regels, rechten en verplichtingen gaat, ooit met iets heel anders te zijn begonnen.

Het interessante is dat beide partijen vanuit hun eigen perspectief vaak een volstrekt logisch verhaal kunnen vertellen, terwijl die twee verhalen uiteindelijk nauwelijks meer op elkaar lijken.

Dat is precies waarom ik mijn vak na al die jaren nog steeds interessant vind. Natuurlijk zijn de juridische regels belangrijk en natuurlijk wil ik weten welke rechten, verplichtingen en risico's er zijn, maar alleen vaststellen wie juridisch gezien het sterkste standpunt heeft, brengt een arbeidsrelatie niet altijd verder. Sterker nog, soms zorgt de juridische discussie er juist voor dat we steeds verder verwijderd raken van de vraag waar het werkelijk om gaat.

Ik wil daarom niet alleen weten wat er is gebeurd en wat daar juridisch van gevonden kan worden, maar vooral begrijpen: wat speelt hier eigenlijk echt?

De verhalen die zijn blijven hangen

In vijftien jaar tijd zijn er heel wat dossiers geweest die inmiddels allang zijn afgesloten, maar waarvan het verhaal me is bijgebleven, niet omdat ze juridisch het meest ingewikkeld waren, maar omdat ze iets laten zien over hoe mensen samenwerken, hoe verwachtingen ontstaan en hoe een situatie die aanvankelijk nog heel goed bespreekbaar lijkt uiteindelijk kan uitgroeien tot een arbeidsconflict.

Zo was er de teamcoördinator die al lange tijd thuiszat en bij wie de gesprekken vooral gingen over terugkeer naar het werk, totdat een andere vraag op tafel kwam: wat zou er eigenlijk nodig zijn om terug te kunnen keren? Het antwoord daarop vertelde uiteindelijk veel meer over de arbeidsrelatie dan alle gesprekken die eraan vooraf waren gegaan.

Er was de werknemer bij wie een discussie over terugbetaling van studiekosten eerst vooral een financieel en juridisch vraagstuk leek, maar waarachter stress, onzekerheid en schaamte een veel grotere rol bleken te spelen dan op papier zichtbaar was.

Het verhaal over de Kwaliteitscontroler die na een hersenbloeding terugkeerde naar een organisatie waarin het werk ondertussen was veranderd en waarin nieuwe ontwikkelingen (denk aan AI), systemen en verwachtingen ervoor zorgden dat de vraag niet alleen meer was wat deze werknemer nog kon, maar ook of de functie waarin hij ooit goed functioneerde nog wel dezelfde functie was.

Soms gaat het over communicatie en verwachtingen, soms over veranderende omstandigheden en soms over de grenzen van wat je redelijkerwijs van elkaar kunt verlangen. En dan zijn er ook nog de situaties waarin het juridische systeem op papier misschien helder lijkt, maar de gevolgen daarvan in de praktijk heel anders worden ervaren, zoals bij een kleine werkgever die gedurende twee jaar verantwoordelijk blijft voor de loondoorbetaling en re-integratie van een zieke werknemer en voor wie dat niet alleen een arbeidsrechtelijke verplichting is, maar ook een heel concreet ondernemersrisico.

De verhalen verschillen van elkaar, maar hebben één ding gemeen: wanneer je alleen naar het uiteindelijke juridische vraagstuk kijkt, mis je een belangrijk deel van wat er werkelijk is gebeurd.

Niet op zoek naar de schuldige

Misschien is dat ook waarom ik deze verhalen wilde opschrijven, want wanneer we terugkijken op een arbeidsconflict ontstaat al snel de neiging om te bepalen waar het misging en vooral wie daar verantwoordelijk voor was. De werkgever had eerder moeten ingrijpen. De werknemer had duidelijker moeten communiceren. De leidinggevende had beter moeten luisteren. HR had iets moeten signaleren. Er had eerder een mediator bij gemoeten. Achteraf is het vaak verrassend eenvoudig om aan te wijzen wat iemand anders had moeten doen.

Veel interessanter vind ik de vraag wat we uit zo'n situatie kunnen meenemen naar een volgende arbeidsrelatie, want arbeidsrelaties bestaan nu eenmaal uit mensen die niet altijd hetzelfde denken, dezelfde verwachtingen hebben of op dezelfde manier communiceren. Bovendien veranderen mensen, functies en organisaties voortdurend, waardoor afspraken die ooit heel logisch waren een paar jaar later ineens tot vragen kunnen leiden.

Een goede arbeidsrelatie betekent voor mij daarom niet dat er nooit een verschil van inzicht of een lastig gesprek ontstaat. Het betekent vooral dat er voldoende ruimte is om dat verschil te herkennen en bespreekbaar te maken voordat de standpunten zo ver uit elkaar liggen dat alleen het juridische dossier nog overblijft.

Zeven verhalen werden een bundel

Toen ik nadacht over vijftien jaar Lilar jurist & mediator en over wat ik ter gelegenheid daarvan wilde doen, merkte ik dat ik niet zozeer behoefte had aan een terugblik op vijftien jaar ondernemerschap. Natuurlijk is het bijzonder om daarbij stil te staan, maar veel interessanter vond ik de vraag wat al die jaren aan verschillende tafels mij hebben geleerd en welke verhalen ik zelf nog steeds gebruik wanneer ik uitleg waarom het belangrijk is om eerder aandacht te hebben voor wat er binnen een arbeidsrelatie gebeurt.

Zo ontstond Achter het arbeidsconflict, een bundel met zeven verhalen uit mijn eigen praktijk waarin ik je meeneem naar situaties tussen werkgevers en werknemers, naar de juridische vragen die uiteindelijk op tafel kwamen, maar vooral naar alles wat daaraan voorafging en wat je niet altijd terugvindt in het dossier.

Het is bewust geen juridisch handboek geworden en ook geen stappenplan waarin ik vertel welke vijf dingen je zou moeten doen om een arbeidsconflict te voorkomen, want daarvoor zijn mensen en arbeidsrelaties simpelweg te verschillend.

Ik wil je juist uitnodigen om zelf mee te kijken.

Wat gebeurde hier? Welke verwachtingen speelden een rol? Wat werd wel uitgesproken en wat niet? Welke belangen lagen onder de standpunten die uiteindelijk werden ingenomen? En op welk moment had een ander gesprek misschien ook tot een andere uitkomst kunnen leiden?

Soms leidt die zoektocht tot herstel van de samenwerking, terwijl in andere situaties uiteindelijk afscheid wordt genomen. Ook dat laatste hoeft wat mij betreft niet automatisch te betekenen dat een traject is mislukt, want wanneer duidelijk wordt dat werkgever en werknemer niet meer bij elkaar passen, kan een zorgvuldig afscheid uiteindelijk juist de ruimte geven die beide partijen nodig hebben om verder te kunnen.

Meer dan zeven verhalen uit mijn praktijk 

De verhalen in deze bundel komen uit mijn eigen praktijk, maar ik wilde er meer van maken dan alleen mijn terugblik op wat er destijds gebeurde. Want juist bij arbeidsrelaties kan een andere deskundigheid ineens iets zichtbaar maken waar je zelf misschien aan voorbijgaat.

Daarom heb ik bij verschillende verhalen experts gevraagd om vanuit hun eigen vakgebied mee te kijken. Wat zien zij gebeuren, welke verklaring zien zij voor wat er tussen werkgever en werknemer gebeurt en, misschien nog interessanter, wat kunnen we daarvan leren voor een volgende situatie?

Zo krijgt ieder verhaal niet alleen mijn juridische en mediationblik, maar worden er verschillende perspectieven aan toegevoegd die de verhalen verder verdiepen. En juist die combinatie maakt Achter het arbeidsconflict wat mij betreft meer dan een verzameling mooie of herkenbare praktijkverhalen.

Voor wie ik deze bundel heb geschreven 

Achter het arbeidsconflict is geschreven voor werkgevers, HR-professionals, leidinggevenden, adviseurs en anderen die in hun werk te maken hebben met mensen en arbeidsrelaties en die niet pas willen nadenken over die relatie op het moment dat er een juridisch dossier op tafel ligt.

Je hoeft daarvoor geen arbeidsrechtjurist te zijn en de bundel is ook nadrukkelijk niet bedoeld als juridisch naslagwerk. Ik hoop vooral dat de verhalen herkenning oproepen en aanleiding geven om binnen een organisatie het gesprek te voeren: hoe doen wij dit eigenlijk? Wat verwachten we van elkaar? Welke signalen zien we misschien over het hoofd? En voeren we het gesprek op het moment dat er nog ruimte is om iets te veranderen?

Misschien herken je een medewerker, een leidinggevende of een situatie uit je eigen organisatie. Misschien lees je een verhaal en denk je dat jullie dat heel anders zouden hebben aangepakt. En misschien zorgt de bijdrage van een van de experts ervoor dat je naar een situatie die je zelf hebt meegemaakt ineens met andere ogen kijkt.

Als dat gebeurt, heeft deze bundel wat mij betreft precies gedaan waarvoor ik hem heb gemaakt. Niet vertellen hoe het moet, maar uitnodigen om eerder te kijken, verschillende perspectieven toe te laten en vooral vragen te blijven stellen. 

Eerder kijken dan het conflict

De afgelopen jaren ben ik mij daarom steeds nadrukkelijker gaan bezighouden met arbeidsrelaties en met de vraag hoe organisaties kunnen voorkomen dat ze pas hulp zoeken wanneer een situatie inmiddels volledig is vastgelopen.

Niet door ieder conflict te willen voorkomen, want verschillen horen bij samenwerken en een arbeidsrelatie hoeft echt niet altijd harmonieus te zijn. Wel door eerder te herkennen wanneer verwachtingen uiteen beginnen te lopen, wanneer gesprekken steeds moeilijker worden of wanneer werkgever en werknemer hetzelfde probleem vanuit twee totaal verschillende werkelijkheden bekijken.

Juist op dat moment is er vaak nog veel mogelijk.

Je kunt verwachtingen opnieuw bespreken, verantwoordelijkheden verduidelijken, onderzoeken wat iemand nodig heeft of simpelweg het gesprek voeren dat tot dan toe steeds is uitgesteld. Soms blijkt vervolgens dat de samenwerking prima verder kan en soms wordt juist duidelijk dat afscheid uiteindelijk beter past, maar in beide gevallen wordt de uitkomst dan eerder een bewuste keuze dan het gevolg van een conflict dat steeds verder is geëscaleerd.

Dat is ook de gedachte die ik steeds vaker meeneem in mijn werk als jurist, mediator en expert in arbeidsrelaties en in de gesprekken en presentaties die ik binnen organisaties voer: niet alleen kijken naar de vraag hoe we een conflict oplossen wanneer het er eenmaal ligt, maar veel eerder durven onderzoeken wat er werkelijk speelt.

Kijk verder dan de regels

Als ik na vijftien jaar één rode draad uit al die verschillende verhalen zou moeten halen, dan is het misschien wel dat een arbeidsconflict bijna nooit begint op het moment waarop het dossier wordt geopend.

Daarvoor zijn meestal al gesprekken gevoerd, verwachtingen ontstaan, aannames gedaan, teleurstellingen opgestapeld en momenten voorbijgegaan waarop iemand dacht: laat maar, we komen hier later nog wel op terug.

Precies in die periode valt vaak nog het meeste te winnen.

Niet door het juridische kader los te laten, maar juist door het te combineren met aandacht voor wat er tussen mensen gebeurt. Door niet alleen te vragen wie gelijk heeft of wat volgens de regels moet gebeuren, maar ook te onderzoeken waarom mensen inmiddels tegenover elkaar zijn komen te staan en wat er nodig is om weer beweging te krijgen.

Dat is hoe ik naar arbeidsrelaties kijk en dat is uiteindelijk ook wat ik met deze zeven verhalen wil meegeven:

Kijk verder dan de regels.
Begrijp het dossier.
Luister naar het verhaal erachter.

Na vijftien jaar Lilar mochten die verhalen wat mij betreft daarom uit de dossiers en mijn hoofd en naar buiten, zodat ze niet alleen iets vertellen over situaties die ooit aan mijn tafel voorbij zijn gekomen, maar vooral uitnodigen om bij een volgende arbeidsrelatie nét iets eerder die ene vraag te stellen: Wat speelt hier eigenlijk echt?

Binnenkort verschijnt Achter het arbeidsconflict, een bundel met zeven verhalen uit mijn praktijk over wat er echt speelt tussen werkgever en werknemer. Schrijf je nu HIER in en ontvang de verhalenbundel als eerste!